محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )
80
فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )
مثال سوم امير معزى فرمايد : بيت مگر ناگه كمين آورد بر عفريت سياره * مگر در شب شبيخون برد « 1 » بر مريخ اهريمن و [ بمد ] نيز آمده « 21 » . آزمون - امتحان باشد . مثالش حكيم ازرقى فرمايد در تعريف اسب : بيت از كمين بيرون جهد چون باد روز معركه * گر كسى گويد ز بهر آزمون او را كه هان ارمان - [ به وزن فرمان ] پشيمانى و آرزو و حسرت - و رنج بردن باشد . مثال معنى اخير فردوسى فرمايد : شعر بارمان واروند مرد هنر * فراز آورد گونه گون سيم و زر و [ بمد الف « 22 » ] نيز گويند چنان كه « 2 » خواجو فرمايد : بيت از فرافت روز و شب عشا قرا هست الامان * هر كه ديدار تو بيند نيستش هيچ آرمان آهختن و آهيختن - بر آوردن تيغ از غلاف بود « 3 » . و بمعنى مطلق بر كشيدن نيز آمده مثال اول را « 4 » حكيم فردوسى گويد : شعر ز آهختن تيغها از غلاف * كه قاف را در دل افتاد كاف و آختن « 5 » نيز به اين معنى است . مثالش شيخ سعدى گويد : شعر گرش بر فريدون بدى تاختن * امانش ندادى بتيغ آختن آبگون - نشاسته را گويند . و بمعنى كبود كمرنگ نيز باشد كه آبى نيز گويند . چنان كه استاد لامعى گويد : بيت ازو خورشيد پنهان شد ميان آبگون دريا * و زو ناهيد مضمر گشت زير نيلگون ادكن « 23 » اختركاويان - يعنى علم كاويانى كه درفش كاويانى نيز گويند و منسوبست بكاوهء آهنگر . مثالش شيخ نظامى فرمايد : بيت خاص كن ملك جهان بر عموم * هم ملك ارمن و هم شاه روم آب برين - [ به سكون باى اول و فتح دوم ] كنارهء رود كه زيرش مجوف باشد و هر دم پارهء آب از آن بيرون ريزد . آبشتن - [ بمد الف و كسر باء و سكون شين معجمه ] نهفتن . و جاى چيزى نهفتن و آبشتنگاه كه بمعنى متوضاست و بعد از اين خواهد آمد از اين مركبست . آشوردن - « 6 » [ بشين معجمه و راء و دال مهملتين به وزن آموختن ] يعنى خمير كردن هر چه باشد و بر هم زدن و آميختن و آشوب و غوغا كردن و آشوريدن و آشوبيدن و آشوييدن نيز گويند . آغازيدن - « 7 » [ بمد الف و كسر زاى معجمه ] يعنى آغاز كردن و ابتدا كردن هر چه باشد . آفنديدن - [ بمد الف و فتح فاء و دال ثانى ] جنگ و خصومت باشد . و [ به وزن پسنديدن « 24 » ] نيز آيد . مثالش لبيبى فرمايد :
--> ( 1 ) « ب » « س » : كسرد . ( متن از « ن » است ) . ( 2 ) « س » : چنانچه . ( 3 ) كلمهء بود از « ن » است . ( 4 ) « س » : اول . ( 5 ) « س » : و آهختن ؛ « ب » : واو ، ندارد . ( 6 ) « س » : آشردن . ( 7 ) « س » : آغازيدن ؟ ( 21 ) يعنى : آهريمن . ( 22 ) يعنى : آرمان . ( 23 ) ادكن ، مايل بسياهى . ( 24 ) يعنى : افنديدن .